آخرین میخ بر تابوت فلسفه اسلامی: بطلان براهین اثبات خدا

13 thoughts on “آخرین میخ بر تابوت فلسفه اسلامی: بطلان براهین اثبات خدا”

1. 

   سعید میگوید:

   آقای نخعی بهتر است در مورد همان رشته خودتان حرف بزنید . تخصص در فلسفه کمتر از تخصص درسایر علوم نیست.
   خیلی سطحی وساده انگارانه تلاش می کنید در براهین عقلی اثبات خدا خدشه کنید .خودتان را فقط خسته می کنید .شما که فطرت را قبول دارید . نمی توانیداصل علیت که امری بدیهی و قطعی و عینی و فطری است را انکار کنید .چون عواقب خیلی بد دارد. ….مثلا قطعیت ومحاسبه پذیر بودن اشیا و پدیده ها وروابط و قوانین عالم به هم می ریزد. ولذا همان گونه که وجود خورشید و این که خورشید علت نور وگرمای زمین است را نمی توان انکار کرد.
   علیت در همه موجودات عالم حاکم وجاری است. اگر علیت را انکار کنی باید تصادف در همه امور را جایگزین کنی . آن وقت باید بپذیری که همین مدعیات شما هم عاقلانه نیست و تصادفی قضایا پشت سر هم چیده وبلغور شده است. وقتی خدا این همه بر خالقیت خود ومخلوقیت همه آیات تاکید می کند.علت وفاعل بودن خود را بیان می کند.چون خلقی هست پس خالقی هست ،عقل کشف کند یا فطرت

   آبان 30, 1404 در 21:32

   پاسخ
   • 

     حمید نخعی میگوید:

     با عرض سلام خدمت شما دوست عزیز
     قبل از هر پاسخی از شما و دیگر خوانندگان تقاضا دارم که به پیام اصلی مقاله توجه نمایید: ابزارهای بشری محدودند؛ توحید و خالقیت خدا به‌مراتب فراتر از منطق مادی و معادلات انسانی است. ما اغلب از ناتوانیِ خود در فهمِ توحید بی‌خبریم.

     اما در پاسخ به نقدتان ذکر چند نکته ضروری به نظر میرسد:

     ۱) من اصل علیت را انکار نکرده‌ام. آنچه نقد کرده‌ام، کاربرد نادرست اصل علیتِ مادی برای اثباتِ خدا به عنوان موجودی غیرمادی است.
     علیت به‌عنوان یک اصل تجربی و یک الگوی فهم روابط در جهان مادی کاملاً پذیرفته و بدیهی است اما اینکه همان الگوی تجربی را به حیطه الهی تعمیم دهیم و انتظار داشته باشیم خدا مانند موجودات مادی «علتِ فاعلیِ مادی» داشته باشد یا با همان منطق درباره‌اش سخن بگوییم، انتظاری بی‌جاست.

     ۲) نقد برهان علیت یعنی انکار نظم جهان و پذیرش تصادف. این دوگانه‌سازی که «اگر برهان فلسفیِ خاصی را قبول نکنید، یعنی همه چیز تصادفی است» یک دوگانه‌سازی دروغین است.
     جهان می‌تواند منظم باشد، قانون‌مند باشد، علیت در آن جاری باشد اما ما همچنان بپذیریم که این نظم و علیتِ طبیعی، لزوماً ابزار مناسبی برای توصیف ذات و فعل الهی نیست جرا که اصل علیت صرفا منطق جهان فیزیکی و مادی را توضیح میدهد.

     ۳) خالقیتِ خدا در قرآن با «برهان فلسفی علیت به معنای علت‌العلل» یکی نیست. برداشت شما این است که «چون قرآن می‌گوید خدا خالق است، پس هر نقدی بر برهان علیت فلسفی یعنی انکار خالقیت خدا!» در حالی که قرآن درباره فعل خدا صحبت می‌کند و فلسفه درباره روش اثبات وجود خدا با الگوهای بشری. این دو نه تنها یکی نیستند، بلکه دقیقاً موضوع مقاله من هم همینه که اغلب ما می‌کوشیم خدا را با الگوهای ذهنی خودمان بفهمیم و این یک خطای روش‌شناختی در حوزه مذهب است.

     ۴) هدف مقاله نفی خالقیت نیست بلکه نشان دادنِ ناتوانی ذهن ما در درکِ توحید است. پیام اصلی من همان چیزی است که علمای توحید همیشه گفته‌اند: توحید چیزی نیست که با ابزارهای مادی، مدل‌های علمی یا معادلات عقلیِ محدود بتوان اندازه‌گیری یا اثبات کرد. ما درباره خدا به‌قدری با مفاهیم بشری سخن می‌گوییم که گمان می‌کنیم «خدا را فهمیده‌ایم»، در حالی که حتی در ساده‌ترین پایه‌های توحید هم ضعف داریم.

     وقتی می‌گویم «برهان‌های عقلیِ انسانی محدودند»، معنایش این نیست که «خدا خالق نیست» یا «دین مورد انکار قرار گرفته». بلکه معنایش این است که: توحید از مرتبه‌ای است که با ابزارهای بشری نمی‌شود به کنه آن رسید؛ تنها می‌شود اشاره کرد، نزدیک شد، اما نمی‌شود آن را در قالب استدلال‌های بشری حبس کرد. یعنی اگر فلاسفه از برهان نظم یا برهان علیت حرف میزنند قصدشان اثبات نبوده است بلکه به نظر من در حالت خوشبینانه قصدشان این بوده که باور به توحید و خالقیت خداوند را تقریب به ذهن کنند. اگر به احادیث امامان معصوم (ع) مراجعه کنید فرموده اند که معرفت خدا کار بشر نیست بلکه کار خداست و او خودش را به انسان‌ها معرفی کرده است.

     ۵) این‌که برخی براهین فلسفی را «بدیهی» می‌دانند، دلیل بر قطعی بودن آن‌ها نیست. تاریخ فلسفه نشان می‌دهد برهان علیت، نسخه‌های گوناگون دارد و قرن‌هاست هم نقد می‌شود و هم بازسازی.
     «بدیهی‌خواندن» یک گزاره جایگزین پاسخ فلسفی نمی‌شود.

     هدف من نفی خدا نبود؛ بلکه یادآوری این بود که ما در شناخت خدا بیشتر از آن‌که تصور می‌کنیم ناتوان‌ایم، و همین ناتوانی باید ما را متواضع‌تر، عمیق‌تر و دقیق‌تر کند.
     پس به‌جای اینکه بحث را به انکار و اتهام بکشانیم، دعوت می‌کنم اصل مقاله را دوباره با تمرکز بر پیامش بخوانید.
     موفق باشید

     آذر 3, 1404 در 18:11

     پاسخ
2. 

   بامداد میگوید:

   سلام
   علت وجود ریاضیات قدرت مغز ما نیست، بلکه علت فهم ریاضیات قدرت مغز ماست.
   مسئله بسیار ساده تر است. زمان-فضا پس از آغاز بیگ بنگ شروع به آغاز گشتند. اما قوانین طبیعت پیش از بیگ بنگ وجود داشتند! همچنین نوسانات کوانتومی! متأسفانه پیشرفته ترین کامپیوتر ها(حتی مغز ما) نیز توانایی پردازش هیچ مطلق را ندارند. برگردیم به اصل موضوع، قوانین طبیعت پیش از بیگ بنگ نیز وجود داشتند، و طبق همان قوانین جهان حتی می تواند خودش را از هیچ‌بوجود آورد(استناد به نظریه استیون هاوکینگز) اما مرد عاقل می پرسد قوانین طبیعت ازلی بوده اند یا خیر؟ اگر بگویید ازلی بوده اند، تبریک می گویم شما به یک چیز غیر مادی که پیامد مادی دارد و پیش از فضا- زمان وجود داشته و هیچ علتی ندارد همچنین ابدی ست را یافتید و تنها مشکلتان با وجود خدا نام آن هست. اگر فرمودید که قوانین طبیعت نقطه آغازی مشخص داشتند، به شما پاسخ خواهم داد چگونه بوجود آمده اند؟ و شما پس از کمی فکر متوجه خواهید شد که قوانین دیگری برای بوجود آمدن قوانین طبیعت وجود ندارد الا خدا. پس نشان دادن حقیقت خدا و نه اثبات آن مثل روز برای کافران و خداناباوران روشن است.

   شهریور 26, 1404 در 19:25

   پاسخ
   • 

     حمید نخعی میگوید:

     با سلام و درود و ممنون بابت تحلیلی که نوشتید
     در این صورت علت وجود ریاضیات چیست؟ اگر مثلا عدد وجود داشته و ما آن را کشف کرده‌ایم بفرمایید عدد را در کجای طبیعت می‌شود یافت؟ شاید به دو تا درخت بگید عدد 2 اما در منفی دو تا درخت معطل خواهید ماند! در هر صورت در ادامه توضیحات آورده‌ام که همه چیز منجمله ریاضیات علت دارد و حتی میتوان آنن را به زبان طبیعت تعمیم داد. اما در خصوص مسئله هیچ کوانتومی که فرمودید حتی با فرض اینکه قوانین طبیعت بتوانند از هیچ چیزی را به وجود آورند همچنان این سوال بی پاسخ میماند که این قوانین از کجا آمده‌اند! و شما به درستی مسئله ازلیت قوانین طبیعت را بررسی فرمودید. با این‌حال همچنان نمی‌توان ادعا کرد که با این استدلال من خدا را ثابت کردم چراکه ما هیچ اطلاعاتی از پیش از بیگ بنگ یا بالاتر از آن از پیش از خلق قوانین طبیعت نداریم و نمی‌توانیم به هیچ طریقی ثابت کنیم که قوانین طبیعت را قوانین دیگری خلق نکرده‌اند بلکه خدا خلق کرده است. هرچند ما می توانیم باور و اعتقاد داشته باشیم که قوانین را خدا خلق کرده است اما این به معنای اثبات نیست بلکه یک باور است که در حوزه مذهب درستی آن نشان داده شده است.

     شهریور 27, 1404 در 14:12

     پاسخ
3. 

   انوشیروان میگوید:

   یک سوال از شما دارم جناب نخعی.
   می خواهم بدانم که چگونه می توان از لحاظ وجودی و اعتقادی به خداوند باور داشت؟ و این باور منشاء گرفته از کجاست؟ ممکن است تنها توهمی ذهنی باشد؟
   و ثانیا می خواهم این شیوه استدلال کنم: چرا چیزی هست، حال آنکه می توانست نباشد؟

   شهریور 20, 1404 در 10:25

   پاسخ
   • 

     حمید نخعی میگوید:

     با عرض سلام
     دوست عزیز و گرامی اگر خداوند ازطریق فطرت خودش را به انسان معرفی کرده است من حقیر چگونه میتوانم خدا را به شما معرفی کنم؟ راه خداشناسی را خدا خودش مشخص کرده است. من تنها در حد یک راهنمایی میتوانم کمک کنم. قبل از هر کاری اول باید خودشناسی انجام بدید و اصول ارزش‌های خودتان را کشف کنید. زمانی میتوانید به معرفت خدا برسید که بفهمید در وجود خود شما چه خبر است و چه رسالتی در این دنیا دارید. در تنهایی خودتان باید زیاد فکر کنید و پیرایه‌ها را کنار بزنید تا ندای درونتان را بشنوید. شما تلاشتان را انجام بدید و بقیه کارها را به خدا واگذار کنید. او خودش بندگانش را هدایت می‌کند.
     و در مورد پرسش آخرتان که چرا چیزی هست حال آنکه می‌تواند نباشد. اگر منظورتان خداست که ما نمی‌توانیم در مورد بود یا نبود کسی که خودش مفهوم وجود را خلق کرده است تشکیک کنیم. احتمال بودن یا نبودن هم در مورد موجوداتی مطرح می‌شود که ظرفیت وجود به آنها داده شده است و در خصوص خدایی که خودش خالق وجود است نمی‌توان اینگونه استدلال کرد.

     شهریور 20, 1404 در 12:24

     پاسخ
4. 

   علی یگانه سویری میگوید:

   مطالب مقالات اساتید مطالعه و مورد استقبال قرار گرفت اما عرض بنده اصل قضیه است نه حواشی وجوانب ان . اصل سوال بنده این است که اساسا « ماهیت خدا چیست » ابتدا باید ببینیم از چه راهی میتوان به این سوال رسید از طریق « علم » یا از طریق « فلسفه » فلاسفه از چهار هزار سال پیش تا کنون به این مسئله پرداخته اند از همان ابتداقدم اول را علم بر داشت هراکلیتوس فیلسوف طبیعی گفته « جهان بر اساس یک قانون طبیعی » بوجود امده اغاز جهان یک نقطه بود .امتداد نقطه .خط و امتداد خط .سطح و از امتداد سطح .حجم یا جهان موجود درمقابل این سوال کودک خردمند دیگری می پرسد « ان نقطه را چه عاملی به وجود اورد فیلسوف طبیعی اعلام میکند نمیدا نم .فیلسوف خیالی اعلام میکند « نیروی ما وراء» فیلسوف طبیعی از او می پرسد « عامل ما وراء طبیعی چیست » فیلسوف ما ورایئ میگوید نمیدانم از اینجا « دین » یا خدای مجازی شکل گرفت اما تکلیف بشر که تا کنون در این کوچه بن بست خوابیه اند تا کی باید مثل گوسفد باشیم چون گوسفند نمبداند «خدا چیست » ما هم نمیدانیم «خدا چیست » ایا ما با گوسفند فرقی داریم به جز اینکه ما انسانها در مغز خود دارای یک مرکز اضافی بنام مرکز «تکلم » داریم ولا غیر حال باید چکار کنیم تا از این بن بست خارج شویم یا باید جوابی داشته باشید یا نه جوابی را که این جانب در طی پنجاه سال جستجو کرده ام اگر غلط بود جواب منطقی بدهید وگرنه ای دروازه همچنان بسته خواهد بود تا دیدار بعد

   شهریور 5, 1404 در 21:08

   پاسخ
   • 

     حمید نخعی میگوید:

     با عرض سلام خدمت شما دوست عزیز
     دوست من در خصوص سوالی که پرسیدید دروازه علم و فلسفه همواره بسته بوده و همچنان بسته خواهد ماند. هیچ بنی بشری نتوانسته و نمی‌تواند در مورد ماهیت یا ذات خدا حرف بزند چون موضوعاتی مانند خدا در حیطه و حریم درک ما نیست که بتوانیم در مورد آن نظر بدیم. حتی در حوزه مذهب هم خداوند خودش را به بشر فقط معرفی کرده و یک شناخت ضمنی به او داده تا نگوید این خدا ذهنی و خیالی است و درعین حال گفته که شما هرگز نمی‌توانید ذات خدا را درک کنید و هرکس چنین کند به کفر خواهد رسید.

     انسان چیزهایی را می‌تواند بفهمد که به شکلی بر آنها احاطه داشته باشد و اگر خدایی باشد مسلما ما که آفریده او هستیم نمی‌توانیم او را تحدید یا تعریف کنیم که اگر چنین چیزی میسر بود آن خدا از خدایی خودش خلع می‌شد.

     در ضمن تفاوت ما با گوسفند اون قدری که فکر می‌کنید عمیق نیست که چنین استعدادی برای بشر قائل باشید. بشر در مواردی حتی از گوسفند هم احمق‌تر می‌شود چون گوسفند نمی‌داند که می‌داند یا نمی‌داند و بسیاری از انسان‌ها نیز چنین هستند اما ادای آدم‌های دانا را درمی‌آورند. کافیست چند تاسوال کلیدی از آدم‌های مدعی بپرسید تا به سادگی متوجه بشید که حتی نمی‌دانند که می‌دانند یا نمی‌دانند!

     آگاهی و خودآگاهی این نیست که ما باید همه چیز را بدانیم بلکه به یک معنا این است که دقیقا بدانیم که می‌دانیم یا نمی‌دانیم و اگر نمی‌دانیم آیا می‌توانیم بدانیم یا نمی‌توانیم بدانیم. بنابراین، در حوزه علم ما مجهولات زیادی داریم و خیلی چیزها را نمی‌دانیم اما می‌توانیم بدانیم چون در حیطه و حریم آگاهی‌های ماست اما در بسیاری خوزه‌ها ما نمی‌دانیم و نمی‌توانیم هم بدانیم. پس در این حوزه‌ها آدم‌ها زمانی با گوسفندان متمایز می‌شوند که بفهمند و بدانند که نمی‌دانند و چرا نباید بدانند.

     ما هم اگر مسیر حکیم ابوعلی سینا حکیم برجسته طب، فلسفه، حکمت، هندسه، نجوم ، علوم طبیعی و دهها شاخه دیگر را طی کنیم به همان نتیجه‌ای خواهیم رسید که او رسید:

     تا بدانجا رسید دانش من که بدانم همی که نادانم

     شهریور 6, 1404 در 13:17

     پاسخ
5. 

   رمضان یاحقی میگوید:

   ممنونم از مقاله شما،

   مرداد 28, 1404 در 08:23

   پاسخ
6. 

   علی میگوید:

   بعد یه جا دیگه هم استدلالتون غلط و مع الفارغ هست. میگید اعداد چطور تسلسل دارن پس جهان هم داره. بزرگوار در برهان علیت میگن تسلسل در علل محاله. بین اعداد (توجه کنید بین اعداد نه برای اعداد) که رابطه‌ی علت و معلول برقرار نیست. اما بین اجزای جهان هست. تسلسل در علل محاله و کاملا بدیهی هم هست. مثال دومینو بهترین مثاله. این هم که میگید پس خود خدا علتش چیه؟ خب سوال غلطیه. مثل اینه که یه بچه ای دستشو بزنه به یه کوکوی چرب بعد بزنه به لباسش چرب بشه. بعد میگن علت چربی لباس چیه؟ میگیم دست بچه. بعد میگن علت چربی دست چیه؟ میگیم کوکو. بعد میگن علت چربیه کوکو چیه میگیم روغن. بعد میگن علت چربی روغن چیه؟ اینجا میگیم روغن ذاتش چربیه. یعنی اصلا روغن یعنی چربی. ممکنه بگید خاصیت مولکول هاشه ما هم میگیم خب این یعنی ذات این روغن چربیه و این عامل مولکول ها هم درونیه یعنی نیاز به یک علت بیرونی نداره. ذاتش اینه. خداوند متعال هم ذاتش وجوده. دیگه از کی بگیره وجود رو؟

   مرداد 11, 1404 در 13:43

   پاسخ
7. 

   علی میگوید:

   بزرگوار چرا مباحث ریاضی رو قاطی می‌کنید با این بحث؟ اینکه بگیم اعداد بی نهایت هستن هم از طرف مثبت هم منفی یه تعریفه. خب این چه ربطی به تسلسل در علل داره؟

   تیر 18, 1404 در 19:14

   پاسخ
   • 

     حمید نخعی میگوید:

     درود بر شما
     این تنها یک تمثیل است جهت درک مفهوم بی نهایت. تسلسل هم همچون بی نهایت یک تعریفه و اگر شما نمی توانید انتهای اعداد طبیعی را نشان دهید به شکل منطقی نمی توانید انتهای سلسلله علتها را هم نشان دهید. معناش این نیست که جهان را خدا نیافریده بلکه معنایش این است که ما راهی جهت توضیح منطقی آن نداریم.

     تیر 19, 1404 در 09:39

     پاسخ
     • 

       علی میگوید:

       ببینید. بین اعداد که رابطه علت و معلول برقرار نیست. اینکه میگن تسلسل محاله یه مثال خیلی خوبش اینه : یه عده مسابقه دهنده دو وایسادن برای مسابقه. بعد اولی میگه من حرکت نمی‌کنم تا دومی حرکت کنه. دومی میگه منم حرکت نمی‌کنم تا سومی حرکت کنه. الی آخر… خب اگر اینا همینجوری هی شرط بذارن که بغل دستی باید حرکت کنه اصا مسابقه ای شکل نمی‌گیره. مگر اینکه یه نفر بگه من کاری به بغل دستیم ندارم، شروع می‌کنم بسم الله. امتناع تسلسل یعنی همین. یا مثلا دومینو رو فرض کنید.

       و در مورد اون گپی که میگید باید پر کنیم بین علت غیر مادی و مادی، مشکل اینجاست که ما علت و معلول رو گاهی به قول شهید مطهری تعبیر به نشو می‌کنیم. در صورتی که این غلطه. یعنی میگیم باید حتما در طول زمانی هم باشن. در صورتی که این قاعده‌ی عالم ماده هست که زمانی باید وجود داشته باشه. ببینید یه مثال عرض کنم از باب علیت مثالم من درآوردیه ولی به نظرم درسته :
       من میام یه نقاشی دشت می‌کشم میزنم به دیوار. بعد یه نقاشی دیگه می‌کشم همون دشت یه درختم روش میزنم کنار قبلیه. بعد یه نقاشی دیگه همون دشت و درخت با یه پلنگ؛ میزنم کنار قبلیا. همینجوری هی میرم جلو. خب حالا یکی میاد این نقاشی هارو می‌بینه میگه عه نگاه کن! انگاری دومی از اولیه. سومی از دومیه. خب پس حتما سومی ناشی از دومیه. دومی ناشی از اولیه. این کلمه‌ی ناشی درسته. اما علت پدید اومدن سومی که دومی نبود! من بودم. دومی هم علتش اولی نبود! من بودم. مثالم شاید یه ذره نارسا باشه اما فکر کنم کلیت رو رسوند. این علت العلل لزوما نباید در طول باشه. شما مراجعه بکنید می‌بینید اصلا حکما اعتقاد به قدمت زمانی موجودات دارن. چرا؟ چون اگر خدایی باشد باید حتما فیضش هم دائم و قدیم باشد. خب با این دید اصلا خدارو که نمیشه علتی پشت این علت ها قرار داد. بلکه یه جورایی در عرضشون هست نه در طولشون. ان‌شاالله که مقصودم رو خوب رسونده باشم 😅

       تعبیر علت العلل تعبیر یه بنا نیست که بگیم خب زد و ساخت و تموم شد. تعبیر اینه که پشت همه‌ی اینا او هست.

       مرداد 11, 1404 در 04:50

       پاسخ