راهنمای حرفه‌ای صفحه‌ آرایی کتاب: اصول، مراحل و نرم‌افزارها

آخرین بروزرسانی مقاله: 11ام آذر, 1404 08:36 ب.ظ

مقدمه — چرا صفحه‌ آرایی کتاب اهمیت دارد؟

صفحه‌ آرایی کتاب (Page Layout یا Typesetting) فراتر از مرتب کردن متن در صفحه است؛ تجربهٔ خواندن را تعیین می‌کند، باعث افزایش اعتبار اثر می‌شود و می‌تواند تاثیر فروش و پذیرش حرفه‌ای کتاب را تعیین کند. صفحه‌ آرایی بد خواننده را خسته و متن را غیرقابل استناد می‌کند و صفحه‌آراییِ حرفه‌ای باعث راحتیِ خواندن، درک بهتر و جلوهٔ حرفه‌ای کتاب می‌شود.

برای کار حرفه‌ای یا کارهای رنگی که نیاز به تفکیک رنگ دارند معمولاً از نرم‌افزارهای تخصصی مانند Adobe InDesign استفاده می‌شود؛ اما برای کتاب‌های تک رنگ که قالب ثابتی دارند از نرم افزار Microsoft Word قابل استفاده می‌شود. در ادامه در خصوص چگونگی صفحه آرایی کتاب به شکل حرفه‌ای صحبت خواهیم کرد.

1 — اصول پایهٔ صفحه‌ آرایی کتاب (قابل اجرا و فوری)

1. انتخاب قطع کتاب: اندازه‌های رایج کتاب شامل قطع وزیری، رقعی، جیبی و رحلی است که هر یک کاربردهای متفاوتی دارند و با توجه به نوع محتوا و مخاطب انتخاب می‌شوند. معمولا از قطع وزیری برای کتاب‌های دانشگاهی و فنی، از قطع رقعی برای کتاب‌های داستان، از قطع جیبی برای راهنماهای همراه و از قطع رحلی بیشتر برای حل مسائل و کمک‌درسی استفاده می‌شود.

نکته مهم: انتخاب قطع روی هزینه چاپ، حس فیزیکی کتاب و فضای بصری متن تاثیر مستقیم دارد. قبل از صفحه‌ آرایی کتاب، قطع آن را قطعی کنید چون همهٔ تنظیمات وابسته به آن است.

2. حاشیه‌ها (Margins) و گُتِر (Gutter): تنظیم درست حاشیه‌ها برای چاپ و صحافی اهمیت دارد. حاشیه‌ها باید به گونه‌ای انتخاب شوند که متن به لبه‌های برش کتاب و عطف کتاب نزدیک نباشد. توصیه می‌شود دست کم 1.5 سانتیمتر متن را از لبه‌های کتاب فاصله بدهید. برای مثال ابعاد متن در قطع وزیری معادل 12 در 19 سانتیمتر است. اندازه نهایی کتاب وزیری 17 در 24 سانتیمتر است.
3. فاصلهٔ خطوط (Leading) و اندازهٔ فونت: خوانایی را با انتخاب اندازه فونت و فاصلهٔ خطوط مناسب باید بهینه کنید. اندازه فونت فارسی معمولا 12 تا 14 انتخاب می‌شود که نه خیلی ریز و نه خیلی درشت است. از فونت زر و لوتوس بیشتر برای کتاب‌های دانشگاهی و از فونت نازنین و میترا بیشتر برای مجلات و زمان‌ها استفاده می‌شود.
4. تراز و جهت‌گیری متن: تراز متون فارسی باید راست‌به‌چپ تنظیم شود. همه عددها هم باید فارسی و از راست به چپ تایپ شوند. مثلا تیتر شامل ارقام 2-4 یعنی چهارمین تیتر از فصل دوم کتاب.
5. سرفصل‌ها، تیترها، پاورقی‌ها و شماره‌گذاری صفحات: سلسله‌مراتبِ بصری واضح (تیترهای H1، H2 و H3) و نظم در پاورقی‌ها و شماره‌گذاری صفحات برای اعتبار علمی ضروری است.
6. خواناییِ بصری (White space): از تراکم متن بپرهیزید. فضای سفید به چشم استراحت می‌دهد و خوانایی را بالا می‌برد. بنابراین هر کجا که لازم باشد باید فضای سفید درنظر بگیرید اما مراقب باشید که پایین صفحات خالی نمانند. بیشتر صفحه‌آراهای مبتدی به گونه‌ای صفحات را می‌بندند که اغلب پایین صفحات 2 یا 3 سطر خالی می‌ماند که هم حجم کتاب را افزایش می‌دهد و هم به زیبایی صفحات لطمه می‌زند.

2 — کدام نرم‌افزار برای صفحه‌ آرایی کتاب بهتر است؟ مقایسهٔ عملی

نرم‌افزارهای متداول عبارتند از Adobe InDesign, Microsoft Word, Adobe Photoshop که بسته به نوع کتاب و پیچیدگی صفحه‌ آرایی کتاب به تنهایی و یا با ترکیب با نرم‌افزار مکمل استفاده می‌شوند.

Adobe InDesign — حرفه‌ای و استاندارد نشر

مزایا: امکان ایجاد master page (صفحهٔ الگو)، استایل‌های پاراگراف و کاراکتر پیشرفته، مدیریت خودکار فهرست و هد/فوتر، کنترل دقیق چاپی (bleed, slug)، پشتیبانی حرفه‌ای از حروف فارسی در نسخه‌های به‌روز شده یا با پلاگین‌های RTL.

محدودیت‌ها: این نرم‌افزار به اندازه ورد واژه‌پرداز قدرتمندی نیست لذا برای کتابهایی که پاورقی یا فرمول زیاد دارند و یا از علائم نگارشی تخصصی در متن استفاده شده است چندان مناسب نیست.

نکته مهم: InDesign برای نشر حرفه‌ای به خصوص برای کتاب‌های رنگی که نیاز به تفکیک رنگ دارند گزینه بهتری است هرچند اگر در ورد هم تصاویر رنگی داشته باشیم اکان تفکیک رنگ آنها برای چاپ افست با ترفندهایی امکان‌پذیر است.

Microsoft Word — مناسب برای پروژه‌های ساده و نویسنده‌محور

مزایا: فراوانی کاربران، سادگی و عدم نیاز به آموزش عمیق. ورد همچنین واژه‌پرداز بسیار قدرتمندی است و از تایپ علائم نگارشی فنی تا فرمول‌های پیچیده را پشتیبانی می‌کند.

محدودیت‌ها: مشکل اصلی این نرم‌افزار سادگی آن در صفحه‌ آرایی است و لذا برای کتابهایی که قالب ثابت دارند نه تنها مناسب است بلکه از ایندیزاین خیلی سریع‌تر است. این نرم‌افزار برای کتاب‌های تک‌رنگ دانشگاهی، پایان‌نامه‌ها، کتاب‌های داستان و غیره مناسب است، ولی قابلیت‌های تفکیک رنگ مانند ایندیزاین را ندارد.

Adobe Photoshop — برای جلد و صفحات تصویری

فتوشاپ برای صفحه‌ آرایی کتاب یا هر متن دیگری مناسب نیست چون اسناد فتوشاپ حاوی یک صفحه هستند و کاربر ناچار است به تعداد صفحات کتاب در فتوشاپ سند ایجاد کند. حالا تصور کنید اگر پس از پایان کار یک پاراگراف از یک صفحه حذف یا به آن اضافه شود اپراتور بیچاره چه حالی پیدا می‌کند! اما ما از این نرم‌افزار قدرتمند برای طراحی جلد و صفحات داخلی کتاب که کاملا مصور یا گرافیکی باشند به طور گسترده استفاده می‌کنیم.

چنانچه قرار باشد در InDesign صفحه‌ آرایی کتاب انجام شود، فتوشاپ قطعا باید در کنار آن حضور داشته باشد چرا که تصویرها و طرح‌های گرافیکی اول باید در فتوشاپ طراحی و سپس به محیط InDesign وارد شوند.

نکته: اینکه در برخی سایت‌ها نوشته‌اند اگر هدف چاپ حرفه‌ای یا توزیع گسترده است از InDesign استفاده کنید و اگر هدف فقط تهیهٔ نسخهٔ رزومه‌ای یا چاپ دیجیتال تیراژ پایین است استفاده از Word توصیه می‌شود را من با 30 سال سابقه صفحه آرایی کتاب واقعا نمی‌پسندم. این نوع تحلیل‌ها نشان از عدم تجربه ناشر دارد. Word و InDesign هر دو نرم‌افزارهای بسیار توانمندی هستند که هر یک برای کار خاص خودشان ساخته شده‌اند و هیچ ارتباطی با تیراژ چاپ یا پیچیدگی متن ندارند.

3 — مراحل صفحه‌ آرایی کتاب (گام‌به‌گام و عملی)

1. دریافت فایلِ نهایی متنی از نویسنده (docx/odt): اطمینان از صحت ساختار عناوین، ارجاعات و فهرست منابع. در این مرحله ما معمولا فایلها را با دقت بررسی می‌کنیم و کسری‌های احتمالی فایل شامل صفحه عنوان کتاب، پیشگفتار، مقدمه، واژه‌نامه، نمایه، معرفی پشت جلد کتاب و مشخصات شناسنامه‌ای کتاب را از نویسنده درخواست می‌کنیم.
2. تعیین قالب (قطع، نوع جلد، کاغذ): در این مرحله قطع کتاب از میان اندازه‌های رحلی، وزیری، رقعی و جیبی بسته به موضوع کتاب انتخاب و در خصوص استفاده از کاغذ گلاسه یا تحریر و نوع جلد (شومیز یا گالینگور) با نویسنده مذاکره می‌شود.
3. ساخت Master Pages، قالب‌ها و استایل‌ها: برای هر بخش از متن شامل پاراگراف‌ها، تیترها، پاورقی، جدول‌ها، شماره‌صفحه و غیره استایل انتخاب می‌کنیم تا هم کار تبدیل فونت سریع‌تر انجام شود و هم اگر نیاز بود فونت بخشی از کتاب تغییر کند مجبور نباشیم پاراگراف به پاراگراف فونتها را تغییر دهیم (کاری واقعا حوصله‌سربر که اغلب کاربران غیرحرفه‌ای و نویسنده‌ها انجام می‌دهند). درک استفاده از استایل‌ها در صفحه آرایی کتاب، یک امر کلیدی است. در زیر یک نمونه از شیوه استایل‌بندی متن کتاب در نرم‌افزار ورد را مشاهده می‌کنید که از طرف یکی از دانشگاه‌های معتبر جهت صفحه‌آرایی به ما سپرده شده است.

1. تنظیم فونت‌ها: هر بخش از متن با استایل‌های مخصوص خودش تنظیم می‌شود. مثلا استایل‌های heading1,2,3 را برای تیترها درنظر می‌گیریم. این استایل‌ها بعدا به ما در استخراج فهرست کمک می‌کنند.
2. تنظیم فهرست (TOC): ساخت خودکار فهرست بر اساس استایل‌ها انجام می‌شود.
3. تصاویر و جداول: اندازه و موقعیت تصویرها در متن تنظیم می‌شود و شرح آنها زیر شکل‌ها قرار داده می‌شود. جدول‌ها هم مرتب و منظم می‌شوند.
4. پانویس‌ها: پانویس‌ها که درپایین صفحات درج می‌شوند باید از نظر فونت و شیوه شماره‌گذاری و تراز چپ و راست تنظیم شوند.
5. ویراستاری ادبی: در صورت لزوم و موافقت نویسنده، بازبینی املایی و نشانه‌گذاری‌ها و تطابق متن با فرهنگ املایی و دستور خط فارسی توسط متخصص ویراستاری انجام می‌شود.
6. تهیهٔ PDF با تنظیمات چاپ (bleed, crop marks): در انتها از فایل خروجی PDF تهیه و برای صاحب اثر ارسال می‌شود تا نتیجه کار را بازبینی کند. توصیه می‌شود قبل از تهیه نسخه PDF، فونت‌ها را در فایل ورد یا ایندیزاین امبِد یا ضمیمه فایل کنید تا علائم خاص در رایانه چاپخانه دستخوش تغییر و دگرگونی نشوند. برای ما بارها پیش آمده که چاپخانه نتوانسته فونت علیه‌السلام خوشنویسی را بخواند و بدبختانه این علائم در چاپ نهایی با چیز دیگری جایگزین شده بودند.
7. نمونه‌خوانی روی PDF صفحه‌آرایی‌شده: بررسی نهایی متن و فرمت قبل از ارسال به چاپخانه توسط صاحب اثر انجام می‌شود و اگر هر قسمت از متن نیاز به تغییر داشت صاحب اثر روی فایل PDF کامنت می‌گذارد تا بعدا ما در فایل اصلی اصلاح کنیم. فایل PDF به دو دلیل برای صاحب اثر ارسال می‌شود. اولا فرمت نهایی در PDF حفظ می‌شود و دوما از تغییرات ناخواسته در فایل اصلی توسط رایانه صاحب اثر جلوگیری می‌شود.

4 — نکات فنی و بهترین روش‌ها (تجربی و دقیق)

• استفاده از استایل‌ها (Styles): هرگز فرمت دستی به‌جا نگذارید؛ همهٔ عناصر (Body, Heading1, Caption) را با استایل تعریف کنید تا تغییرات سراسری بدون دردسر انجام شود.
• فونت‌های مناسب فارسی: از فونت‌هایی با kerning و hinting مناسب فارسی استفاده کنید تا در چاپ کیفیت حروف حفظ شود. ما معمولا فونت‌های فارسی که قدری فشرده می‌کنیم تا فضای خالی میان حروف کمتر شود.
• همسان‌سازی و یکنواختی اصطلاحات، نمادها و واحدها: بسیار پیش می‌آید که نویسنده مثلا در تایپ اصطلاحات، نمادهای ریاضی یا واحدهای اندازه‌گیری دقت لازم را ندارد. مثلا کیلومتر را به هر دو صورت km و Km یا درجه کلوین را با حرف کوچک k تایپ می‌کند و یا مثلا در تایپ H₂O عدد 2 را اندیس پایین نمی‌کند. هرچند این موارد باید توسط ویراستار اصلاح شود اما ما به عنوان صفحه‌آرای حرفه‌ای همه این مشکلات را اگر ببینیم در کتاب برطرف می‌کنیم.
• نکتهٔ bleed و safety margin: برای تصاویر تمام‌صفحه حداقل 3–5 میلی‌متر bleed در نظر بگیرید تا هنگام برش تصویر بریده نشود.
• مراقبت از سطرهای widow/orphan: تنظیم پاراگراف‌ها برای جلوگیری از تنها ماندن سطر اول یا سطر آخر یک پاراگراف در صفحهٔ جدا. مثلا تیتر به تنهایی نباید در انتهای صفحه قرار گیرد یا آخرین سطر پاراگراف صفحه قبل نباید بالای صفحه بعدی بیفتد.

نکته مهم: صفحه‌ آرای حرفه‌ای باید دست کم کارشناسی ارشد یکی از رشته‌های فنی را داشته باشد تا با همه الگوها و نمادهای ریاضی و واحدها و اصطلاحات فنی آشنا باشد. همکاران ما در انتشارات واژگان خِرد در بخش ویراستاری و صفحه‌ آرایی کتاب به خصوص کتاب‌های دانشگاهی، دارای مدارک کارشناسی ارشد و دکترا هستند.

5 — هزینهٔ صفحه‌ آرایی کتاب: عوامل و بازهٔ کلی

هزینهٔ صفحه‌ آرایی کتاب تحت تاثیر عوامل زیر است:

• حجم متن (تعداد کلمه یا صفحه)
• سختی متن از لحاظ تعداد جداول، تصویرها، فرمول ریاضی و شرایط خاص
• کارهای اضافی که باید روی متن انجام شود مانند یکسان‌سازی نمادها و واحدها
• شاید نیاز باشد اصلاحاتی روی تصویرها و نمودارها صورت گیرد مثلا از لحاظ کنتراست رنگ.
• ممکن است نیاز باشد عبارات انگلیسی داخل تصاویر هم به فارسی برگردانده شود.
• در مواردی تصویرهای مورد استفاده کیفیت و وضوح لازم را ندارند و ممکن است ناچار باشیم تصاویر را مجددا از منباع اصلی برداشت کنیم.
• علامت‌گذاری و استخراج فهرست نمایه (موضوعی، نام‌ها، نشانه‌ها و غیره)
• نرم‌افزار مورد استفاده (کار با InDesign معمولاً نرخ بالاتری دارد)
• ضرب‌الاجل (تحویل فوری هزینه را افزایش می‌دهد)

نکته: بازهٔ قیمتی صفحه آرایی کتاب بسته به دانش و تخصص فردی که صفحه‌آرایی می‌کند و نوع کتاب متغیر است. برای مثال صفحه‌آرایی یک کتاب داستان معمولا هزینهٔ کمتری نسبت به صفحه‌ آرایی کتاب‌ های دانشگاهی دارد. برای یک برآورد دقیق‌تر باید فایل نمونه یا بخشی از آن را برای ما ارسال کنید تا قیمت‌گذاری واقعی انجام شود. پل‌های ارتباطی ما را می‌توانید در صفحه تماس با ما پیدا کنید.

6— قالب‌ها و تمپلیت‌های آماده (قیمت، دانلود و اصلاح)

سایت‌های زیادی هستند که قالب‌های آمادهٔ ورد و InDesign برای قطع‌های رایج عرضه می‌کنند. این قالب‌ها کار را سریع‌تر و ارزان‌تر می‌کنند ولی نیاز به شخصی‌سازی برای هماهنگ‌سازی با فونت، فهرست و استانداردهای نشر دارند. اگر از قالب استفاده می‌کنید: حتماً master pageها، استایل‌ها و بخش‌های فهرست را طبق نیازتان بازبینی کنید تا دچار مشکل در چاپ نشوید.

نکته: ما در انتشارات واژگان خِرد از این قالب‌ها استفاده نمی‌کنیم چون هر کاری باید متناسب با ویژگی‌های آن و موضوع کتاب و مخاطب آن شخصی‌سازی شود. ما برای هر کاری استانداردهای مورد نیاز آن را داریم.

7— چک‌لیست نهایی قبل از ارسال به چاپخانه

• [ ] قطع و اندازهٔ صفحه نهایی تأیید شده است.
• [ ] همهٔ فونت‌ها یکسان و Embed شده‌اند.
• [ ] bleed و crop marks تنظیم شده‌اند.
• [ ] شماره‌گذاری صفحات و فهرست‌ها و نمایه‌ها درست هستند و با متن تطابق دارند.
• [ ] سرصفحه‌ها متناسب با عناوین فصل‌ها تنظیم شده‌اند.
• [ ] تصاویر با رزولوشن مناسب (300 DPI) و پالت رنگ مناسب استفاده شده‌اند.
• [ ] مشخصات صفحه عنوان و صفحه شناسنامه کتاب کامل شده است.
• [ ] فصل‌ها همگی از صفحه فرد آغاز می‌شوند.
• [ ] پایین هیچیک از صفحات خالی و بلااستفاده رها نشده است.
• [ ] پروف‌ریدینگ روی PDF صفحه‌آرایی‌شده انجام و توسط صاحب اثر تایید شده است.
• [ ] طرح جلد توسط صاحب اثر تایید شده است.
• [ ] ضخامت عطف طرح جلد متناسب با تعداد صفحات کتاب انتخاب شده است.
• [ ] اندازه طرح جلد متناسب با قطع کتاب تنظیم شده است.

نکته: این‌ها مواردی هستند که به تجربه به ما ثابت شده که اگر در چک لیست تیک نخورند به سادگی مورد فراموشی و غفلت قرار می‌گیرند چراکه تعداد نکاتی که در صفحه آرایی کتاب باید توسط صفحه‌آرا رعایت شود مطابق آنچه پیش از این گفته شد واقعا زیاد است و نمی‌توان همه آنها را همزمان در ذهن نگه داشت.

جمع‌بندی — چه زمانی صفحه‌ آرایی کتاب را به تیم حرفه‌ای بسپاریم؟

اگر کتاب شما حساس یا تخصصی است، شامل تصاویر یا جداول فراوان است، صفحه آرایی آن نیاز به دانش تخصصی دارد و یا می‌خواهید جلوۀ حرفه‌ای و قابل‌اعتماد داشته باشد، بهترین تصمیم سپردن صفحه آرایی کتاب به یک ناشرِ زبردست و کارآزموده است. ما در انتشارات واژگان خِرد با بیش از 25 سال سابقه فعالیت و همکاری با موسسات و دانشگاه‌های معتبر (مانند دانشگاه فردوسی مشهد) خدمات ویراستاری و صفحه آرایی کتاب را از صفر تا 100 برای نویسندگان انجام می‌دهیم.

می‌خواهید صفحه آرایی کتاب تان را به تیمِ ما بسپارید؟

اگر قصد دارید کتاب بنویسید و هدف شما چاپ کتاب در تیراژ پایین و صرفا برای رزومه است و بودجه محدود دارید می‌توانید ازطریق صفحه «نویسنده شوید» با ما تماس بگیرید یا فرم مربوطه را پر و از مشاوره رایگان و سایر خدمات ما از ویراستاری تا چاپ بهره‌مند شوید. 

پیشنهاد ویژه: اگر نویسنده هستید یا دانش و مهارتی دارید که برای دیگران مفید است برای شما یک پیشنهاد ویژه داریم. روی تصویر زیر کلیک کنید.

با نوشتن کتاب و چاپ آن در تیراژ دلخواه، برند شخصی و جایگاه اجتماعی خود را متحول کنید.

برای راهنمای کامل گام‌به‌گام نوشتن تا چاپ کتاب به مقاله راهنمای جامع چاپ کتاب در ایران مراجعه کنید.